Chương 13

Văn đứng im rất lâu ở con phố Hàng Đồng, cho đến khi sương tan hẳn và những ngọn đèn trên đại lộ bắt đầu mờ dần, như thể chúng cũng biết trời sắp sáng. Chiếc đèn lồng trong tay anh vẫn không cháy. Anh lắc nhẹ, nghe thấy bên trong có tiếng sột soạt rất khẽ, như có ai đó vo một tờ giấy rồi lại mở ra. Anh không dám mở nắp đèn. Có một linh cảm trong anh bảo rằng nếu mở nó ra giữa ban ngày, thứ bên trong sẽ không còn là thứ anh nhìn thấy ban đêm nữa.

Anh về căn hộ của mình trên tầng bốn, một căn hộ chỉ có một giường, một bàn, và một tủ sắt đựng sổ ghi chép. Anh đặt chiếc đèn lồng lên bàn, rồi ngồi xuống, lấy từ túi áo ra chiếc chìa khóa đồng đen. Nó đã ngừng rung. Trên mặt chìa khóa có khắc một hình xoắn ốc rất nhỏ, và ở giữa hình xoắn ốc ấy là một chấm tròn lõm sâu, như thể ai đó đã dùng ngón tay ấn vào đó rất nhiều lần.

Anh lật cuốn sổ ghi chép dày nhất, cuốn anh dùng từ năm đầu tiên nhận việc. Những trang đầu viết bằng nét chữ non nớt của một người hai mươi tuổi: "Đêm 3, đèn số 17 tự tắt, mình thắp lại. Không có ai trên phố. Nghe tiếng chân ở hẻm sau chợ, nhưng không thấy ai." Rồi những trang sau, chữ anh cứng cáp dần, và những ghi chép cũng kỳ lạ dần: "Đêm 402, đèn số 9 cháy xanh. Mình không dám thắp lại. Sáng hôm sau nó tự trắng." Rồi: "Đêm 1.208, có người gọi tên mình từ dưới cống. Mình không trả lời."

Anh lật đến trang cuối cùng có chữ, cách đây ba đêm. Anh đọc dòng anh viết: "Nếu mình quên tên mình, thì ai đã đặt tên cho mình?" Rồi anh nhớ ra — anh không nhớ mình đã viết dòng đó lúc nào. Nét chữ giống anh, nhưng nghiêng hơn, như viết vội.

Anh gấp sổ lại, nhìn chiếc chìa khóa. Lam đã nói: khi nào anh nhớ ra tên của chính mình. Anh nhẩm đi nhẩm lại hai tiếng "Văn" trong đầu. Nó vẫn ở đó, vẫn là tên anh. Nhưng đột nhiên nó nghe như một từ anh học được, chứ không phải một thứ thuộc về anh.

Đêm hôm sau, sương về sớm hơn mọi khi. Mới chập tối, những con phố đã trắng xóa, và tiếng còi tàu từ eo biển vọng vào dài hơn, như tiếng thở của một con vật lớn đang ngủ. Văn khoác áo, cầm cây gậy thắp đèn, và nhét chiếc chìa khóa đồng đen vào túi trong cùng. Anh không đi theo lộ trình thường lệ. Anh rẽ vào con hẻm dẫn ra bến cảng — con hẻm Lam đã biến mất vào đó đêm qua.

Con hẻm hẹp đến mức hai vai anh gần chạm tường. Gạch dưới chân ẩm và lạnh, và mùi nước biển ở đây nồng hơn, trộn với mùi sắt gỉ và một mùi thứ ba mà anh không gọi được tên: mùi như đất vừa bị đào lên. Anh đi khoảng năm mươi bước thì dừng lại. Trước mặt anh, ở chỗ lẽ ra là bức tường cuối hẻm, có một cánh cửa sắt thấp, chỉ cao đến ngực, sơn xanh đã bong gần hết. Trên cửa có một ổ khóa đồng đen, cùng màu với chiếc chìa khóa trong túi anh.

Văn đứng nhìn ổ khóa một lúc lâu. Anh biết mình nên quay lại. Anh biết công việc của anh là thắp đèn, không phải mở những cánh cửa không có trong bản đồ thành phố. Nhưng trong đầu anh vang lên giọng Lam, lạnh và rõ: "Khi nào anh nhớ ra tên của chính mình." Anh lấy chìa khóa ra. Nó ấm, dù đêm nay lạnh.

Chìa vừa vào ổ, ổ khóa tự bật. Cánh cửa sắt kêu một tiếng dài như tiếng thở dài, rồi mở ra một khoảng tối đặc quánh, và từ trong đó, một luồng gió ấm thổi lên mặt anh, mang theo mùi dầu hỏa và mùi bánh mì nướng.

Anh cúi người bước qua. Bậc thang dẫn xuống, hẹp và dốc, được chiếu sáng bởi những ngọn đèn gắn trên tường, nhưng ánh sáng của chúng đi ngược: đèn treo ở dưới thấp, chụp đèn hướng lên trên, và bóng tối lại đọng ở trên đầu anh như một trần nhà lộn ngược. Văn đi chậm, một tay bám tường. Càng xuống sâu, không khí càng ấm, và tiếng nước chảy róc rách mà anh từng nghe thấy trong đầu giờ ở ngay bên tai, rõ đến mức anh nghe được cả tiếng nước vỗ vào đá.

Bậc thang cuối cùng dẫn anh ra một khoảng không rộng lớn.

Văn đứng sững.

Đó là một thành phố. Không phải một đường hầm, không phải một hầm trú ẩn — mà là một thành phố thu nhỏ, trải dài về phía xa đến mức mắt anh không thấy điểm kết thúc. Những con phố lát đá giống hệt đá trên đại lộ, những dãy nhà thấp có cửa chớp gỗ, những cột đèn giống hệt cột đèn anh thắp mỗi đêm. Nhưng tất cả đều bị đảo ngược. Những ngọn đèn mọc từ trên trần hang đá, chụp đèn hướng xuống, và ánh sáng của chúng rơi xuống như mưa vàng, đọng thành những vũng sáng trên mặt đá. Còn những ngôi nhà thì treo ngược, mái chúc xuống, cửa sổ nhìn xuống dưới, như thể cả thành phố này được xây bởi một người đứng trên trần hang và không bao giờ biết đến trọng lực.

Và có người.

Văn nín thở. Trên những con phố ấy, đứng rải rác, là hàng trăm người. Họ đứng im, mắt nhắm, tay buông thõng hoặc khoanh trước ngực. Có người mặc áo choàng của công nhân bến cảng. Có người mặc đồ ngủ. Có một người đàn bà tóc bạc đứng trước cửa hàng bánh mì, tay còn cầm một chiếc túi vải. Có một đứa trẻ ngồi bệt xuống đá, đầu tựa vào cột đèn, nhưng đứa trẻ ấy cũng đứng ngủ, thân hình nó nghiêng một góc không thể có nếu nó còn thức. Tất cả bọn họ đều ngủ, nhưng ngủ trong tư thế đứng, như những bức tượng được đẽo ra từ giấc ngủ.

Anh bước xuống con phố đầu tiên. Tiếng bước chân anh vang lên, và một người đàn ông gần đó khẽ động đậy — không phải tỉnh dậy, mà là làn da ông ta gợn lên như mặt nước khi có gió, rồi lại phẳng lặng. Văn đưa tay ra, định chạm vào vai người đàn ông ấy, nhưng rồi anh rụt lại. Anh không biết chạm vào họ thì điều gì sẽ xảy ra.

Anh đi tiếp. Càng vào sâu, anh càng nhận ra thành phố dưới lòng đất này không phải bản sao của thành phố trên mặt đất — nó là thành phố trên mặt đất, nhưng ở một thời điểm khác. Anh nhận ra tiệm sửa đồng hồ ở góc phố Hàng Đồng, nơi mà trên mặt đất đã bị phá từ lâu để xây cửa hàng bán điện thoại. Anh nhận ra cây cầu nhỏ bắc qua con kênh cạn, cây cầu mà ông nội anh từng kể. Những người đứng ngủ ở đây cũng không phải người lạ. Anh nhìn kỹ một người đàn ông trạc bốn mươi đứng bên cột đèn. Khuôn mặt ấy, anh biết. Đó là người bán báo ở đầu phố nhà anh, người mà mỗi sáng vẫn gật đầu chào anh, nhưng mỗi tối thì biến mất cùng tất cả những người khác. Ông ta đứng đây, ngủ, với tờ báo kẹp dưới nách, và tờ báo in ngày tháng của ba mươi năm trước.

Văn cúi xuống nhìn tờ báo. Anh đọc được dòng tít mờ: "Mở rộng hệ thống đèn đường đô thị — đảm bảo an toàn cho giấc ngủ đêm."

Một giọng nói vang lên sau lưng anh, rất khẽ, nhưng trong không gian im lặng này nó rõ như tiếng chuông.

"Anh đến muộn hơn em nghĩ."

Văn quay phắt lại. Lam đứng đó, cách anh vài bước, tay vẫn cầm chiếc đèn lồng không cháy giống hệt chiếc trong tay anh. Ánh sáng ngược từ những ngọn đèn trên trần hang rơi xuống vai cô, làm mái tóc cô ánh lên như được phủ bạc.

"Em biết anh sẽ xuống đây," cô nói, và lần này cô không quay đi. "Nhưng em không biết anh sẽ đến bằng cách nào."

Văn nhìn cô, rồi nhìn những người đứng ngủ xung quanh. "Họ là ai?"

"Là những người còn lại," Lam đáp. "Là những người đã quên cách nhìn thấy nhau. Ban ngày họ sống trên mặt đất, ban đêm họ xuống đây, nhưng họ không biết mình xuống đây. Họ tưởng mình đang ngủ trong nhà. Thật ra họ đang đứng ở đây, trong thành phố thứ hai này, và chờ."

"Chờ gì?"

Lam im lặng một lúc. Cô bước lại gần một người đàn bà tóc bạc, đưa tay vuốt nhẹ lên vai bà, và Văn thấy vai bà ta khẽ gợn sóng dưới tay cô. "Chờ một người thắp đèn đủ can đảm tắt hết đèn," cô nói. "Hoặc chờ một người thắp đèn thắp thêm một ngọn đèn nữa, và giữ họ ngủ mãi mãi."

Cô quay lại nhìn anh. "Anh đã mang theo chiếc chìa khóa. Nghĩa là anh đã chọn đi xuống. Nhưng đi xuống chưa phải là quyết định, Văn. Anh còn một bậc thang nữa để bước."

"Bậc thang nào?"

Lam chỉ tay về phía cuối con phố. Ở đó, trên một quảng trường nhỏ, có một cột đèn cao hơn tất cả những cột đèn khác, và trên đỉnh cột đèn ấy, thay vì một bóng đèn, là một chiếc đèn lồng trống rỗng, không có lửa, không có ánh sáng. Dưới chân cột đèn có một người đàn ông đứng ngủ, cao lớn, mặc bộ đồng phục công nhân điện lực giống hệt bộ đồ Văn đang mặc. Trên ngực áo ông ta có một tấm biển nhỏ. Văn nheo mắt đọc. Tấm biển ghi: "Văn."

Anh cảm thấy máu trong người mình chảy chậm lại. Anh nhìn khuôn mặt người đàn ông đứng ngủ dưới chân cột đèn. Đó là khuôn mặt anh. Già hơn anh, có lẽ hai mươi năm, nhưng chính là khuôn mặt anh.

"Đó là ai?" anh hỏi, giọng khản đặc.

Lam nhìn anh, và lần đầu tiên, trong mắt cô có một thứ gì đó gần như thương hại. "Đó là người thắp đèn trước anh," cô nói. "Và cũng là người thắp đèn sau anh. Thành phố này không cần nhiều người thắp đèn, Văn. Nó chỉ cần một người, lặp đi lặp lại, cho đến khi người đó quên mất mình là ai. Anh không phải người duy nhất còn thức. Anh chỉ là người duy nhất còn chưa nhớ ra rằng mình đã từng ngủ ở đây."

Văn đứng giữa thành phố ngược, tay cầm chiếc đèn lồng nhẹ tênh, và ở đâu đó trên đầu anh, rất xa, trên mặt đất, những ngọn đèn đường anh đã thắp đêm qua vẫn đang cháy, chờ anh quay lại thắp tiếp. Nhưng lần này, anh không chắc mình còn muốn quay lại nữa.